I.

Gdzie znajduje się regulacja zasad przeprowadzania kolokwiów w trakcie apelacji radcowskiej ?

→ zaczynając od aktu prawnego o charakterze najbardziej ogólnym, czyli ustawy o radcach prawnych, dwa przepisy ustawy nawiązują pośrednio do kolokwium:

– art. 38. ust. 1 ustawy: „Aplikację radcowską organizują i prowadzą okręgowe izby radców prawnych”;

– art. 41 pkt pkt 4 ustawy: „Do zadań samorządu należy w szczególności:

4)przygotowywanie aplikantów radcowskich do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego oraz doskonalenie zawodowe radców prawnych”;

– art. 60 pkt 8 lit. c: „Do zakresu działania Krajowej Rady Radców Prawnych należy:

8) uchwalanie regulaminów:

c) odbywania aplikacji radcowskiej”;

→ realizacja zadania, o którym mowa wyżej znajduje rozwinięcie w Regulaminie odbywania aplikacji radcowskiej, w następującym paragrafie:

– § 30 ust. 7: „Prezydium Rady ustala przepisy porządkowe obowiązujące aplikantów podczas kolokwiów i ogłasza je wraz z terminami kolokwiów”.

→ przepisy porządkowe, do których odsyła Regulamin do anonimizacji danych aplikantów zdających kolokwium odnoszą się w następującym zakresie:

– § 2 ust. 1: „Kolokwium pisemne rozpoczyna się od sprawdzenia tożsamości aplikanta w trakcie wchodzenia na salę, w której zostało wyznaczone miejsce przeprowadzenia kolokwium pisemnego. Aplikant otrzymuje kopertę z kartą oznaczoną numerem kodu oraz miejscem, w którym wpisuje swoje imię i nazwisko, a następnie tak zakodowane dane umieszcza w kopercie i ją zakleja”;

– § 2 ust. 2: „Jest zakaz ujawniania tożsamości osoby piszącej kolokwium w formie ręcznej czy też na sprzęcie komputerowym. Naruszenie tego zakazu będzie skutkowało oceną niedostateczną”.

Powyższa analiza wyraźnie wskazuje, iż podczas pisania kolokwium nie istnieje coś takiego jak anonimizacja danych osobowych aplikantów.

Po pierwsze, przepisy porządkowe do anonimizacji odnoszą się jedynie w sposób bardzo ogólny. Po drugie, analiza § 1 i 2 Uchwały (czyli przepisów porządkowych) dotyczy anonimizacji, którą można uznać za realnie funkcjonującą jedynie w pierwszych minutach trwania kolokwium. Dlaczego ? Powody takiego stanu rzeczy są następujące:

1. obowiązkiem aplikanta jest wpisanie wylosowanego numeru na pierwszej stronie pracy oraz na otrzymanych kartach (do pisania na brudno) – zatem z chwilą wpisania numeru następuje jego ujawnienie oraz powiązanie go z aplikantem; członkowie komisji sprawdzając czy aplikanci nie ściągają, bez żadnego problemu mogą zobaczyć kto i jaki wylosował nr; podobnie przy oddawaniu pracy, aplikant składa ją na stół, przy którym siedzi komisja pierwszą stroną do góry – kolejny przykład kiedy komisja bez problemu może dostrzec numer jaki wylosował aplikant;

2. powyższe akty prawne nie regulują ponadto następujących sytuacji:

   1. kto zapoznaje się z zawartością kopert;

   2. kiedy następuje otwarcie kopert – oczywiście, że komisja może twierdzić, że zapoznanie nastąpiło po sprawdzeniu prac – jednak wcześniejszy faktyczny brak anonimizacji (pkt 1) w połączeniu z omawianą luką prawną tworzy jedynie niepotrzebne niedomówienia, których przyczyną jest właśnie brak kompleksowego uregulowania danej instytucji prawnej, co stanowi o istocie luki prawnej;

   3. kto przechowuje koperty;

3. § 29 pkt 4 Regulaminu reguluje następującą sytuację: „Członek komisji będący patronem lub pozostający z aplikantem w stosunku zależności służbowej lub osobistej, określonej w art. 337 ust. 1 Ustawy, podlega wyłączeniu od sprawdzania pracy pisemnej lub uczestniczenia w kolokwium ustnym tego aplikanta, jak również od ustalania liczby punktów i oceny z kolokwium tego aplikanta”; w tym przypadku ujawnienie numeru oraz aplikanta, który go wylosował następuje również przed rozpoczęciem sprawdzania pracy – czy takie nierówne traktowanie uzasadniają jakieś obiektywne kryteria ? Mówiąc inaczej, czy ten środek – mający na celu wyłączenie konfliktu interesów rzeczywiście go realizuje ?

Proponowana treść przepisów:

przepisy takie musiałyby znaleźć się co najmniej na poziomie Regulaminu – wówczas będą wiążące dla Izb Okręgowych, które przeprowadzają kolokwia; odpowiednią częścią Regulaminu, w której zawarcie proponowanej zmiany dot. omawianego zagadnienia wydaje się zasadna jest część IV Regulaminu zatytułowana: „Zaliczenia i kolokwia”; paragrafami, które w tej części dot. trybu oraz organizacji przeprowadzania kolokwiów są:

– § 29 ust. 3: „Kolokwia przeprowadzają komisje wyznaczone przez Prezydium Rady. W skład komisji mogą wchodzić radcowie prawni, a także niebędące radcami prawnymi osoby znajdujące się w wykazie prowadzących zajęcia”;

proponowane brzmienie § 29 ust. 3 po dokonaniu odpowiedniej zmiany: „ Kolokwia przeprowadzają komisje wyznaczone przez Prezydium Rady, przy uwzględnieniu zapewnienia anonimowości danych osobowych aplikantów do momentu ujawnienia wyników kolokwium przeprowadzonego w formie pisemnej. W skład komisji mogą wchodzić radcowie prawni, a także niebędące radcami prawnymi osoby znajdujące się w wykazie prowadzących zajęcia”.

– § 30 ust. 7: „Prezydium Rady ustala przepisy porządkowe obowiązujące aplikantów podczas kolokwiów i ogłasza je wraz z terminami kolokwiów”;

proponowane brzmienie § 30 ust. 7 po dokonaniu odpowiedniej zmiany: „ Prezydium Rady ustala przepisy porządkowe obowiązujące aplikantów podczas kolokwiów i ogłasza je wraz z terminami kolokwiów. Przepisy porządkowe Prezydium Rady uchwala z uwzględnieniem § 29 ust. 3 zd. 1”.

Natomiast przykładową redakcję przepisów porządkowych regulujących zapewnienie anonimowości mogłoby przybrać formę zalecenia Krajowej Rady Radców Prawnych. Takie zalecenie mogłoby zawierać m.in. takie kwestie jak: ujawnienie przez aplikanta wylosowanego numeru na napisanej pracy dopiero przed oddaniem pracy; oddanie pracy nie na ręce komisji ale do specjalnej skrzynki (analogicznie jak przy przeprowadzaniu wyborów); powiązanie oceny pracy z wylosowanym numerem dopiero podczas ogłoszenia wyników przez daną Okręgową Izbę. Dopiero uregulowanie tych kwestii w ramach przepisów porządkowych pozwoli na faktyczną i realną anonimizację.

II.

Gdzie znajduje się regulacja obowiązku przedstawienia przez komisję przeprowadzającą kolokwium w postaci pisemnej uzasadnienia otrzymania oceny niedostatecznej ? Kwestię tę reguluje Regulamin odbywania aplikacji radcowskiej w sposób następujący:

– § 31 ust. 6 stanowi: „ (…) W przypadku wystawienia oceny niedostatecznej sporządza się uzasadnienie wskazujące na niespełnienie kryteriów oceny, o których mowa w ust. 7, w sposób pozwalający aplikantowi na ustalenie popełnionych błędów lub brakujących elementów pracy. Od obowiązku sporządzenia uzasadnienia można odstąpić, w przypadku gdy aplikantowi zapewniono możliwość konsultacji indywidualnych z osobą dokonującą oceny pracy.”

Co wynika z powyższego przepisu ?

Właściwie należałoby rozpocząć analizę niniejszego fragmentu ust. 6 § 31 od kwestii, których paragraf ten nie reguluje, tworząc tym samym istotną lukę prawną. Powyższy przepis nie reguluje:

– terminu, w którym aplikant ma uzyskać dostęp do uzasadnienia; jeśli takie uzasadnienie aplikant otrzyma w dniu pisania kolokwium poprawkowego lub później – rodzi to pytanie o sens takiego poinformowania; w przypadku, gdy w procesie oceniania wkradły się błędy (ocena pracy jak każdy proces myślowy z natury obarczony jest błędem ludzkim), wskazanie takiego terminu pozwoliłoby na redukcję niedogodności zw. z powtórnym pisaniem kolokwium, które w przypadku błędu byłoby niezasadne;

– obowiązku przedstawienia aplikantowi jego pracy wraz ze wskazaniem błędów; wskazywanie aplikantowi popełnionych błędów bez dostępu do pracy w oczywisty sposób razi powstaniem pewnej sfery niedomówień, niejasności, niepewności, braku transparentności, również nawet wiarygodności takiego sposobu przekazania błędów; ponownie należy wskazać na proces myślowy obarczony błędem ludzkim a także na zawodność pamięci ludzkiej, szczególnie jeśli kolokwium pisało kilkadziesiąt osób.

Proponowana treść przepisu:

sprecyzowanie terminu oraz obowiązku przedstawienia pracy mogłoby znaleźć odzwierciedlenie w następującym brzmieniu § 31 ust. 6:

„(…) W przypadku wystawienia oceny niedostatecznej sporządza się uzasadnienie wskazujące na niespełnienie kryteriów oceny, o których mowa w ust. 7, w sposób pozwalający aplikantowi na ustalenie popełnionych błędów lub brakujących elementów pracy. Od obowiązku sporządzenia uzasadnienia można odstąpić, w przypadku gdy aplikantowi zapewniono możliwość konsultacji indywidualnych z osobą dokonującą oceny pracy. Uzasadnienie przedstawia się a konsultacje indywidualne należy przeprowadzić w terminie 5 dni od ogłoszenia wyników kolokwium na wniosek aplikanta. Aplikantowi przysługuje prawo wglądu do pracy”.

III.

Brak możliwości odwołania od otrzymania oceny niedostatecznej. Zatem, w hipotetycznej sytuacji wystąpienia błędu w ocenie pracy aplikantowi nie przysługuje prawo odwołania się od takiego rozstrzygnięcia, które zostaje pozbawione kontroli. Z jednej strony, samorząd radcowski nie stanowi w całej rozciągłości przedłużenia funkcji państwa, z drugiej strony przez wzgląd na przygotowanie aplikantów do wykonywania zawodu zaufania publicznego bliżej jemu do wewnątrzzakładowego władztwa administracyjnego jaki charakteryzuje np. jednostki szkolnictwa wyższego niż do podmiotów prywatnych.

Stosując porównanie per analogiam najbliżej struktury samorządu radcowskiego wydaje się być właśnie struktura szkół wyższych, w szczególności uniwersytetów. Przy uwzględnieniu oczywiście autonomii samorządu zawodowego, która również determinuje kształt wewnętrznych regulacji wyższych uczelni. Jak przedstawia się to porównanie ? Otóż, w regulaminach wyższych uczelni, w przeciwieństwie do Regulaminu odbywania aplikacji radcowskiej – znajdują się regulacje dot. możliwości odwołania się przez studentów od otrzymanej oceny niedostatecznej. Regulaminy te zapewniają ponadto studentom możliwość uzyskania dostępu do pracy wraz z prawem do wskazania popełnionych błędów oraz ich omówienia.

Jeśli zatem w dwóch grupach społecznych podobnych pod istotnym względem (aplikanci oraz studenci) istnieją odmienne prawa, których nie uzasadniają kryteria obiektywne, to w istocie zachodzi podejrzenie naruszenia dyspozycji art. 32 ust. 1 Konstytucji (zasada równości). Obiektywne kryteria takiej jak interes publiczny, gwarancyjny charakter Regulaminu odbywania aplikacji radcowskiej, który powinien zapewniać realizację m.in. właśnie konstytucyjnej zasady równości – wskazują konieczność zmiany obecnego kształtu regulacji.

Konstytucja w art. 78 formułuje zasadę dwuinstancyjności. Mimo, że dot. ona w ścisłym jej rozumieniu postępowań przed sądem bądź organem administracji to jednak oddziałuje także na wszelkiego rodzaju rozstrzygnięcia podejmowane w podmiotach, które w pewnym zakresie realizują funkcję państwa. Przykładem są tutaj wspomniane uczelnie wyższe. Szczególnie należy ją stosować na zasadzie analogii do rozstrzygnięć, które w istotny sposób wpływają na sytuację prawną danego podmiotu. W przypadku aplikantów, brak odwołania może doprowadzić bezzasadnie do egzaminu poprawkowego a nawet do bezzasadnego powtarzania roku. A w przypadku hipotetycznej powtórki takiego ciągu wydarzeń – do skreślenia z listy aplikantów. I dopiero na tym etapie występuje kontrola takiej decyzji przez sąd administracyjny. Jak widać prawo do odwołania ma na celu przede wszystkim uzyskanie dostępu do procedury, która pozwoli na ograniczenie podatności procesu oceniania prac na błąd ludzki, którego nigdy nie można wykluczyć a co uzasadnia wdrożenie regulacji mających na celu ograniczenie możliwości jego wystąpienia, którą to potrzebą podyktowany jest standard konstytucyjny, o którym stanowi art. 78 Konstytucji.

Regulamin odgrywa wiodącą rolę w realizacji przez samorządy zawodowe funkcji publicznych. Autonomia działania samorządu zawodowego z czym wiąże się nierozerwalnie decentralizacja zadań publicznych nie może stanowić obiektywnego kryterium, które usprawiedliwiałoby nierówne traktowanie aplikantów i studentów w zakresie wskazanych wyżej praw. Należy zaznaczyć, że autonomia przysługuje również szkolnictwu wyższemu. Nawet biorąc pod uwagę, iż samodzielność samorządu zawodowego ogranicza jedynie kryterium legalności, to z całą pewnością aksjologia wynikająca z Konstytucji również nie stanowi uzasadnienia braku wskazanych praw. Należy podnieść, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. (sygn. akt: P 21/02, OTK ZU 2004, nr 2A, poz. 9): „każde działanie samorządu zawodowego (…) podlega zatem konstytucyjnie ukierunkowanej ocenie, dokonywanej z punktu widzenia interesu publicznego i nakierowania na jego ochronę„. Zatem biorąc pod uwagę ocenę legalności trzeba wziąć pod uwagę podniesioną tezę. Korporacyjne akty normatywne nie mogą przy tym naruszać przepisów prawa powszechnego. W tym przypadku art. 32 ust. 1 Konstytucji czyli zasady równości.

Należy wspomnieć także o art. 44n Prawa oświatowego, który gwarantuje odwołanie od oceny. Analogicznego przepisu brak w ustawie o radcach prawnych, co wydaje się stanowić kluczowe zagadnienie w zakresie prawa do odwołania. Mandat do tworzenia prawa posiadają przedstawiciele społeczeństwa – parlamentarzyści w demokratycznym państwie prawa, jakim chcemy aby Rzeczpospolita nigdy nie przestała być. Proponowana zmiana jako będąca emanacją demokratycznych praw i wolności, w tym przypadku dodatkowo wspieranych przez interes publiczny – powinna odbyć się na poziomie władzy ustawodawczej. Stąd Apel również do Ministra Sprawiedliwości.

W 2011 r. aplikanci warszawscy wystosowali petycję o wprowadzenie prawa do odwołania, niestety bezskutecznie. Stąd w moim przekonaniu niniejszy Apel aby okazał się skutecznym powinien zostać poparty przez przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego.

Proponowana treść przepisu:

o niedopuszczalności odwołania stanowi § 31 ust. 9, który po odpowiedniej zmianie mógłby uzyskać następującą treść:

„Od otrzymanej oceny niedostatecznej z kolokwium przysługuje odwołanie do komisji odwoławczej w terminie 3 dni od ogłoszenia wyników. Komisja odwoławcza dokonuje ponownej oceny pracy w terminie 2 dni od upływu terminu, o którym mowa w zdaniu pierwszym.”

– § 30 ust. 2a mógłby z kolei otrzymać brzmienie: „Wyniki kolokwium w formie pisemnej komisja ogłasza w terminie 5 dni od daty kolokwium.”

Jeszcze raz: